Mörg fögur og fleyg orð féllu um tilurð og framtíð Þjóðleikhússins við vígslu þess þann 20. apríl 1950. Hér eru valin brot úr ræðum þeirra fyrirmanna sem töluðu á vígsludaginn.

Vilhjálmur Þ. Gíslason, formaður Þjóðleikhúsráðs sagði m.a.:

 "Þegar við komum saman á leiksýningu hér í fyrsta sinn, er sú spurning efst á baugi, hverjar eru þær hugsjónir og hver eru þau verðmæti, sem réttlæti það eða geri það nauðsynlegt, að þetta Þjóðleikhús sé til og fái að starfa af alefli?

Hugsjónin er sú, að íslenzk menning á grundvelli íslenzkrar tungu lifi í landinu sínum sérkennilega og sjálfstæða þroska en í lifandi tengslum við umheiminn. Þess vegna á Þjóðleikhúsið að verða musteri íslenzkrar tungu í bundnu og óbundnu máli. Það á að verða leikvangur tómstundanna og vígvöllur hugsjóna og gagnrýni, þar sem menn rísa þó heilir og sáttir að morgni eftir bardaga kvöldsins.

Verðmæti Þjóðleikhússins eru verðmæti fegurðar og gleði, en án þeirra er fátækt jafnvel hið ríkmannlegasta líf. Af því að baráttan fyrir Þjóðleikhúsinu var hörð hugsjónabarátta, er okkur tamt að tala um menningu og alvarleg mál leikhússins. En því skyldu menn ekki einnig minnast þess, að þeir koma fyrst og fremst í leikhúsið til að skemmta sér, una sér vel og vera glaðir. Góð gleði er einnig góð menning. Öllum er þörf á dægradvöl. Þjóðfélagið og einstaklingar þurfa að geta losað sig við áhyggjur, ólund og þrætur og hafið sig yfir hversdag þeirra. Við mættum gjarnan eiga meira af einlægni alvörunnar, þegar hennar er þörf, og meira af hispursleysi hreinnar og léttrar gleði þess á milli. Það er einmitt ekki sízt í erfiðleikum eins og nú, að menn þurfa þessa glöðu trú á lífið."

Hörður Bjarnason, skipulagsstjóri sagði m.a.:

"Faðir leikhúshugmyndarinnar var Sigurður Guðmundsson listmálari, en hann lézt árið 1874, eftir m.a. að hafa barizt fyrir því, að komið yrði upp í Reykjavík samkomuhúsi með leiksviði.

Undir handarjaðri Sigurðar var skólapilturinn Indriði Einarsson, sem á unga aldri tók upp baráttu brautryðjandans, gagntekinn sömu hugsjón, og barðist fyrir henni til hinztu stundar. Tvítugur að aldri semur Indriði Nýársnóttina árið 1871. Honum til heiðurs verður þetta fyrsta leikrit hans sýnt á sviði hér í kvöld, við opnun og vígslu Þjóðleikhússins, hjartfólgnasta áhugamáli höfundarins, er hann öðru fremur helgaði lífsstarf sitt."

Björn Ólafsson, menntamálaráðherra sagði m.a.:

"Ég veiti viðtöku þessu húsi og afhendi þjóðinni það til eignar með þeiri ósk, að hér megi hún skoða sjálfa sig í skuggsjá listarinnar - og að hér megi jafnan loga sá helgi eldur menningar og mannvits, sem hverju þjóðfélagi er nauðsyn til sannra framfara."

Guðlaugur Rósinkranz, þjóðleikhússtjóri sagði m.a.:

"Tengslin milli Þjóðleikhússins og Leikfélags Reykjavíkur, þar sem brautryðjendurnir hafa löngum starfað, mun öllum ljós, er þeir líta í leikskrána. Nöfnin þar eru kunn úr gömlu Iðnó. Þá er það táknrænt um þessi tengsl, að fyrsta leikritið, sem hér verður sýnt, er eftir Indriða Einarsson, sem löngum var lífið og sálin í Leikfélagi Reykjavíkur, en jafnframt hinn raunverulegi faðir Þjóðleikhússins. Dóttursonur hans og sonur hins glæsilega leikara, Jens B. Waage, er leikstjóri, en dóttir einnar dáðustu leikkonunnar, Stefaníu Guðmundsdóttur, leikur aðalhlutverkið. -Leikfélagi Reykjavíkur sé þökk."

Hann sagði ennfremur:

"Til þess að undirstrika þá nauðsyn, sem ég tel að sé á því, að leikhús sé ætíð óháð og frjáls stofnun, vildi ég mega gera að mínum orðum, það sem forsætisráðherra Norðmanna mælti á fimmtugsafmæli norska þjóðleikhússins. Hann sagði: ,,Þegar íhaldssöm ríkisstjórn situr að völdum, á leikhúsið að vera róttækt. Sitji aftur á móti róttæk ríkisstjórn á valdastóli, ber leikhúsinu að vera íhaldssamt."

"Þessi stefna er að sjálfsögðu ekki vænleg til þess að skapa kyrrð um leikhúsið. En eftir því sækist ekkert leikhús. Afskiptaleysi um Þjóðleikhúsið og lognmolla í kringum það væri það hættulegasta sem fyrir það gæti komið. En hins vegar vænti ég, að þeir stormar, sem kunna að gnauða um þessa hamrahöll, verði vaktir af velvild til stofnunarinnar, að gagnrýnin verði byggð á rökum, flutt af drengskap, og góðvild og í þeim tilgangi einum að efla hana og bæta."