Stóra svið

Stóra svið Þjóðleikhússins er eina leiksviðið sem gert var ráð fyrir í upprunalegum teikningum leikhússins. Minni sviðin hafa bæst við vegna aukinnar kröfu leikhússins sjálfs, leikhúslistafólks og áhorfenda, um fleiri og fjölbreyttari leikrými. Stóra sviðið er samt sem áður aðalsvið leikhússins. Það er auk þess að vera langstærst, það svið Þjóðleikhússins sem býður upp á mestu möguleika tæknilega séð.

Það má þakka framsýni frumkvöðlanna sem stóðu að byggingu Þjóðleikhússins á sínum tíma, hversu vel leiksviðið hefur staðist tímans tönn.

Stóra sviðið er klassískt kassasvið. Það hefur frá upphafi verið búið hringsviði og flugkerfi. Það er varla hægt að ímynda sér í dag hversu mikil bylting í aðstöðu til leiksýningahalds varð við opnun Þjóðleikhússins árið 1950. Öll aðkoma að húsinu og yfirbragð í framhúsi (sá hluti hússins sem áhorfendur ganga um áður en gengið er í salinn sjálfan) var auk þess mun glæsilegra en Íslendingar höfðu áður kynnst. 

Árið 1990 var stóra sviðinu lokað vegna gagngerra endurbóta og breytinga á salnum sjálfum, og ekki opnað aftur fyrr en ári síðar, í mars 1991. Nánast engar breytingar voru þó gerðar á sviðinu sjálfu, nema hvað sviðsopið var stækkað um meter eða svo á hvorn veg. Breytingarnar fólust fyrst og fremst í því að efri svalir voru teknar burt, neðri svalirnar stækkaðar, og sætum þar með fækkað nokkuð. Að öðru leyti var um nauðsynlegar endurbætur að ræða, s.s. bætta aðstöðu fyrir fatlaða leikhúsgesti o.fl.

Sviðið sjálft

Leikmunaverðir, leikstjóri og leikmyndahöfundur skipuleggja skiptingar á stóra sviðinu.

Stærð leiksviða er mjög mismunandi. Stóra svið Þjóðleikhússins myndi þó sennilega flokkast sem meðalstórt í alþjóðlegu tilliti. Sviðsopið (ramminn sem snýr að áhorfendum) er 10,7 metrar á breidd og 7,5 metrar á hæð. Dýpt sviðsins frá teppi (fortjaldi) er 15 metrar. Hæðin upp í rjáfur á turninum er heilir 19 metrar, en turninn hýsir flugkerfið. (Sjá nánar hér að neðan)

Hringsviðið

Hringsviðið er hringlaga flötur á leiksviðinu; 13,5 m í þvermál, sem mögulegt er að snúa með vélbúnaði. Hringsviðið er ekki notað í hverri sýningu, en oft er þörf á því. Oftast er það notað til þess að skipta um sviðsmynd, en stundum er það líka notað til áhrifa. Til dæmis eru leikarar stundum látnir ganga á móti snúning til þess að tákna ferðalag.

Járnvirkið í hringsviðinu er mikið, en efnið í það var á sínum tíma fengið úr gömlu Ölfusárbrúnni, sem verið var að endurnýja um svipað leyti og leikhúsið var að rísa. Það hefur staðist tímans tönn vel, og mun sennilega bera uppi leiklistina í Þjóðleikhúsinu um ókomna tíð.

Flugkerfið

Uppi í turni leikhússins, sem er beint fyrir ofan leiksviðið, eru 42 rár þvert yfir sviðið með reglulegu millibili, sem hægt er að láta síga upp og niður eftir þörfum. Þetta er kallað flugkerfi, og almennt er talað um að fljúga hlutum inn og útaf sviðinu þegar sviðsmynd, leikmunir eða jafnvel leikarar eru látnir svífa upp eða niður úr loftinu í leiksýningu.

Flugkerfið er í raun kaðlakerfi, með lóðakössum. Lóð eru látin vega upp á móti þyngdinni á því sem á að láta fljúga, og sviðsmenn sjá um að toga í kaðlana eftir þörfum. Fyllsta öryggis er gætt við notkun flugkerfisins, og hugað að hverju smáatriði, enda getur jafnvel lítill hlutur náð miklum og lífshættulegum fallþunga úr allt að 19 metra hæð!  Þumalputtareglan er að hver rá beri um 150 kíló, og það þurfa leikmyndahöfundar til dæmis að hafa í huga þegar þeir hanna leikmyndir sínar.

Flugkerfið er mikið notað, oftast í leikmyndaskipti, enda mjög þægileg og snyrtileg leið til þess að losna við eða bæta inn leikmynd á sviðið.  Fjórar af ránum í flugkerfinu eru alltaf notaðar undir ljósabúnað.

Lyftubúnaður

Oft kemur það fyrir að leikstjóri og leikmyndahöfundur vilja að leikari eða hluti af leikmynd birtist uppúr gólfinu á leiksviðinu. Hægt er að opna leiksviðið niður á svokallað millidekk, og láta hluti koma þaðan upp. Hringsviðið er samansett úr flekum eftir ákveðnu kerfi, sem hægt er að taka úr eftir þörfum og opna niður.

Til er færanlegur lyftubúnaður sem var smíðaður sérstaklega fyrir leiksýningu einu sinni, sem ber einn mann. Oft er líka ósköp einfaldlega notaður stigi. Hver leiksýning gerir nýjar kröfur, og þá reynir á útsjónarsemi leiksviðsstjóra í samráði við leikmyndahöfund og leikstjóra í að finna nýjar leiðir til þess að framkvæma hlutina. Lausnirnar eru því oft bundnar við einstakar sýningar, og ómögulegt að segja til um hvers næsta sýning krefst.

Salurinn

Fjöldi sæta í stóra salnum er 499. Einar svalir eru í salnum, en fyrir breytingarnar á salnum 1990/91 voru svalirnar tvennar, og sætin í salnum þar af leiðandi fleiri. Efri svalirnar voru mjög hátt uppi, og sjónarhornið á sviðið nokkuð bratt. Eftir breytingarnar eru öll sæti með óskertum sjónlínum.

Af þessum 499 sætum eru 45 sæti sem hægt er að fjarlægja fremst úr salnum. Það er gert þegar þörf er á að stækka sviðið (gólfinu er þá lyft upp í sviðshæð) eða þegar þörf er á hljómsveitargryfju (gólfið látið síga niður). Gryfjan eins og þessi hluti sviðsins er kallaður, er í þremur hlutum, og þannig er til dæmis einnig möguleiki á að útbúa litla hljómsveitargryfju (eins og til dæmis er gert í Dýrunum í Hálsaskógi)  án þess að fórna öllum sætunum.

Gryfjan var endurbætt á sama tíma og salurinn. Ekki hefur það komið fyrir eftir breytingar að leikarar eða aðrir falli niður í gryfjuna, en það gerðist víst oftar en einu sinni fyrir endurbætur!

Forteppi

Stóra rauða flauelistjaldið sem oftast er notað til að draga frá og fyrir sviðinu, er innan leikhússins kallað forteppi. Talað er um að draga teppið frá og fyrir, en ekki tjaldið eins og halda mætti. Bæði er hægt að draga teppið frá með handafli og með rafknúnum búnaði. Teppið er engin smásmíði, og hvor vængur er nokkur hundruð kíló.

Járnteppið

Yfirumsjón með stóra sviðinu hefur leiksviðsstjóri.