Framsögur af opnum fundi um leiklistarkennslu 17. mars 2003:

Ávarp menntamálaráðherra, Tómasar Inga Olrich:

Góðir áheyrendur,

Nýjar námskrár fyrir grunn- og framhaldsskóla litu dagsins ljós árið 1999. Þá voru greinar eins og leiklist og dans skilgreindar í fyrsta sinn í námskrá og þeim fundin markmið. Lengi hefur verið lögð stund á dans og leiklist í grunn- og framhaldsskólum landsins, sett upp leikrit og danssýningar og kenndur dans bæði af áhuga- og fagfólki. En með námskránum frá 1999 er nám í þessum listgreinum fyrst skilgreint og markmiðssett.

Rétt er að átta sig á því að í grunnskólanámskránni er nánast eingöngu talað um leikræna tjáningu en gerður er greinarmunur á hugtökunum "leikræn tjáning" og "leiklist". Þar segir eftirfarandi:

Í leiklist er stefnt markvisst að sýningu fyrir áhorfendur en í leikrænni tjáningu er reynsla þátttakenda meginmarkmiðið. Eigi að síður er byggt á sömu grunnhugmynd, að setja sig í spor annarra.

Í aðalnámskrá grunnskóla - listgreinar, bls. 85 segir:

Sérstaða leikrænnar tjáningar er: hlutverkaleikurinn og persónusköpunin. Nemendur læra að setja sig í spor annarra og takast á við ímyndaðar aðstæður. Skilningur og nám á sér stað vegna þeirrar kröfu sem þessar aðstæður gera til þátttakenda. Með leikrænni tjáningu öðlast nemandinn aukinn sjálfsskilning og bætt sjálfsmat. Hinar sértæku aðferðir greinarinnar auðvelda honum að yfirvinna tilfinningalegar og líkamlegar hömlur og þróa sjálfstraust í daglegum samskiptum. Í leiklist og leikrænni tjáningu taka nemendur þátt í skipulagðri og markvissri samvinnu sem eflir félagsþroska.

Gert er ráð fyrir að nemendur í grunnskólum fái listkennslu sem nemur að lágmarki 4 kst. á viku í 1. til og með 8. bekk, eða 11% af bundnum kennslustundum grunnskóla. Gengið er út frá því að myndlist, textílmennt og tónmennt fái fastan tíma á stundaskrá en leikræn tjáning og dans verði samþætt öðrum viðfangsefnum skólans og nemendum e.t.v. einnig boðin þátttaka í sérstökum námskeiðum. Skólum ber skylda til að skapa skilyrði til þess að nemendur geti náð skilgreindum markmiðum þessara greina.

Í aðalnámskrá fyrir framhaldsskóla - listir er í fyrsta sinn skilgreind listnámsbraut fyrir almenna framhaldsskóla en auk þess eru þar skilgreindir þrír valáfangar í listum fyrir aðrar aðrar brautir en listnámsbrautir, þar af einn í leiklist.

Samkvæmt námskrá getur nemandi stundað nám á listnámsbraut sem er skilgreind þriggja ára braut og ætluð til undirbúnings frekara listnámi í sérskólum eða á háskólastigi. Meginkjörsviðin eru þrjú: dans, sjónlist og tónlist. Lokamarkmið þessara kjörsviða eru skilgreind í námskrá. Með sjónlist er átt við kjörsviðin almenna hönnun, margmiðlunarhönnun, handverkshönnun og myndlist. Þess má geta að 13 framhaldsskólar starfrækja nú listnámsbrautir.

Ekki er gert ráð fyrir leiklistarkjörsviði í námskránni frá 1999 en hins vegar er skilgreindur valáfangi í leiklist eins og áður er sagt.

Spyrja má hvers vegna leiklist var ekki skilgreind í námskránni frá 1999 og hvers vegna lögð var meiri áhersla á dans, tónlist og sjónlist. Í forvinnuhópnum sem undirbjó gerð námskrárinnar var lögð mikil áhersla á dans og leiklist og í grunnskólanámskránni koma þessir þættir inn af nokkrum þunga.

Í námskrá fyrir framhaldsskólann urðu hins vegar aðrir þættir ofan á þegar kom að kjörsviðunum. Má efalaust rekja það til þess að meiri hefð var fyrir kennslu í öðrum listgreinum en leiklist á framhaldsskólastigi. Tónlistarbraut og náið samband við Tónlistarskólann hafði t.d. lengi verið við lýði í MH eða allt frá stofnun skólans og svipað má segja um myndlistina þar sem margir grónir myndlistarskólar eru fyrir hendi sem um árabil hafa kennt nemendum á framhaldsskólastigi.

Leiklistarskóli Íslands, sem starfaði áður á framhaldsskólastigi, varð hluti af Listaháskólanum þegar hann var stofnaður en hann fékk starfsleyfi sitt vorið 1999.

Í framhaldsskólum er víða rík hefð fyrir leiklist og leikhúsi og nægir að nefna þar Herranótt sem dæmi. Fjölmargir aðrir framhaldsskólar hafa líka sinnt leiklist af miklum myndarbrag. Þar hefur ungt fólk fengið útrás fyrir leiklistaráhuga sinn.

Í áfangalýsingu valáfangans LEK 103, sem skilgreindur er í námskrá, segir að þjálfa eigi nemendur í undirstöðuatriðum leiklistar svo sem persónusköpun, spuna og látbragðsleik. Nemendur lesa ljóð, fara með ræður, lesa leikrit og þjálfast í að sviðsetja þau. Lögð er áhersla á að nemendur öðlist skilning á eðli leiklistar og hvernig hún tengis á órjúfanlegan hátt öðrum listgreinum. Kynnt eru hugtök og orðaforði sem tengist greininni. Þetta eru aðeins nokkur atriði sem tilgreind eru.

Í markmiðum áfangans er m.a. lögð áhersla á að nemendur læri að nota röddina og beita henni á ýmsa vegu eftir því hvar þeir eru staddir, geti nýtt sér slökunaræfingar og læri þannig að undirbúa sig undir að koma fram opinberlega. Að nemendur geti lesið upp undirbúningslaust, geti leikið á óþvingaðan og sannfærandi hátt fyrir framan aðra og geti farið með ljóð og annan texta á eðlilegan og skapandi hátt. Þetta eru aðeins nokkur markmiðanna í áfanganum.

Framhaldsskólar geta boðið uppá þennan áfanga og fleiri ef þeir svo kjósa og hafa til þess kennara og áhugasama nemendur. Aðeins þarf að leita samþykkis ráðuneytisins en frelsið er til staðar. Nokkrir skólar bjóða nú þegar uppá nokkra áfanga í leiklist svo sem Borgarholtsskóli, Fjölbrautaskólinn í Breiðholti, MH og fleiri.

Við getum verið sammála um það að það að geta komið fram á eðlilegan og óþvingaðan hátt er nauðsynlegt hverri manneskju. Það að geta staðið fyrir máli sínu, sagt frá hugsunum sínum og skoðunum á skipulegan hátt er lykilatriði til þess að á mann sé hlustað. Góð raddbeiting skiptir þar miklu. Við getum gert miklu betur en við gerum hvað þessa þætti varðar.
Ráðuneytið hefur veitt skólunum mikið frelsi til að ráða sínum málum og margir nýta sér það.


Ég vil gjarnan skoða ýmsa möguleika til að efla leiklist í skólakerfinu:

Til greina kæmi að gera tilraun til að skilgreina leiklistarkjörsvið á listnámsbraut ef áhugi reynist fyrir hendi og fela einhverjum skóla að þróa slíkt nám.

Einnig kæmi til greina að líta á verkefnið Tónlist fyrir alla sem fyrirmynd að verkefni sem nefna mætti Leiklist fyrir alla. Markmið slíks verkefnis væri að efla tengsl milli leikhússins og skólanna.

Síðan vil ég tilkynna hér um nýjan ráðgjafahóp um listkennslu í skólum. Ráðuneytið hefur ekki haft slíkan hóp starfandi til þessa en nú hef ég ákveðið að leita til Bandalags íslenskra listamanna um tilnefningu í slíkan ráðgjafarhóp sem geti verið ráðuneytinu innan handar um þróun listnáms í grunn- og framhaldsskólum. Mikilvægt er að í slíkum hópi sitji fulltrúar allra helstu listgreina og að hver fulltrúi hafi virkt bakland í sinni listgrein. Bréf með beiðni um tilnefningar í þennan hóp verður sent BÍL á næstu dögum.

Ég vil að lokum þakka fyrir að fá að koma hér í kvöld og fjalla um stöðu leiklistarinnar í grunn- og framhaldsskólum.
Það gleður mig að sjá hve margir hafa sýnt þessu efni áhuga og vonandi skilar þessi umræða hér í kvöld okkur fram á veginn.

Ávarp Gerðar G. Óskarsdóttur fræðslustjóra:

Leiklist í grunnskólum

Listir auðga líf allra, bæði þeirra sem eru skapendur og hinna sem njóta, þær glæða frumleika og fegurðarskyn og hafa áhrif á gildismat. Sköpunargáfan er einn af mikilvægustu hæfileikum mannsins. Hún hefur margháttaða þýðingu fyrir einstaklinginn, líf hans í samfélagi við annað fólk og þróun þjóðfélagsins í heild. Því er svo mikilvægt að vekja hana og rækta á sem fjölbreyttastan hátt í öllu  námi og frá unga aldri. Það gerum við m.a. með skapandi starfi, listiðkun og túlkun með margvíslegum listformum. Þar skipar leiklist, leikræn tjáning og túlkun stóran sess.

Með leikrænni tjáningu í margvíslegri mynd fá nemendur tækifæri til að tjá sig á margbreytilegan hátt, fá tækifæri til að þróa frumkvæði sitt og hugmyndaflug, gera sér betur grein fyrir tilfinningum sínum og löngunum, læra að vinna með þær og fá útrás fyrir þær. Þeir læra jafnframt að vera í hópi, vinna með öðrum og taka tillit. Leiklist getur líka komið að góðum notum í meðferðarskyni.

Ég fagna því frumkvæði Fræðsludeildar Þjóðleikhússins að halda þetta málþing til að styrkja tengsl leikhússins við skólana í landinu og styðja þá í að skapa leiklistinni rými í námi nemenda.

Flokka má leiklist í grunnskólum í tvo meginflokka: Nemendur iðka leiklist og þeir njóta leiklistar.

I. Að iðka leiklist

Með iðkun leiklistar er átt við að nemendur tileinki sér ákveðna tækni og áræði til að koma fram og skapa sjálf og þar með tjá og túlka tilfinningar sínar og viðhorf. Við það þroskast sköpunarhæfnin og sjálfstraustið eflist.

a) Aðalnámskrá grunnskóla

Í Aðalnámskrá grunnskóla er fjallað um leikræna tjáningu í heftum um íslensku og listgreinar. Í umfjöllun um íslensku er m.a. lögð áhersla á talað mál og framsögn (allt frá 1. bekk), fjallað um mikilvægi þess að nemendur þjálfist í leikrænni tjáningu, iðki leikspuna og leiklestur, geti munnlega lýst hlutum og sagt frá eigin reynslu, gert grein fyrir skoðunum sínum og ekki síst að þeir þjálfist í að hlusta á aðra.

Í umfjöllun um listgreinar er fjallað um leikræna tjáningu meðal listgreinanna almennt, lögð áhersla á leikræna tjáningu sem þverfaglega grein með tengingu inn í og við allar greinar, ímyndunarleiki, hlutverkaleiki, látbragðsleiki og brúðuleikhús, allt til að efla sköpunargáfuna, félagsþroskann og samkenndina.

b) Starfsáætlun fræðslumála í Reykjavík

Í starfsáætlun fræðslumála í Reykjavík sem gefin er út árlega og hefur að geyma stefnumörkun borgarinnar í málefnum grunnskólans, er lögð áhersla á einstaklingsmiðað nám, skipulag náms þar sem hver og einn fær verkefni við hæfi og áhuga, í stað bekkjarmiðaðs náms þar sem allir nemendurnir í bekknum fylgjast að. Til að ná þeim markmiðum þarf að skipuleggja námið með margvíslegum og fjölbreyttum námsaðferðum og kennsluháttum. Í sýn okkar til framtíðar sjáum við fyrir okkur skóla þar sem nemendur á ýmsum aldri vinna saman í hópum eða einir sér að því að taka stöðugt skref fram á við á þroskabrautinni - þaðan sem þeir eru staddir á hverjum tíma.

Í starfsáætlun fræðslumála í Reykjavík fyrir árið 2003 segir að á árinu fari af stað móðurskólar í listum og verkgreinum. Hlutverk móðurskóla er að þróa fyrirmyndar kennslu í viðkomandi grein og miðla svo reynslu sinni til annarra skóla. Á næstu dögum verða útnefndir móðurskólar annars vegar í leiklist og leikrænni tjáningu og hins vegar í list- og verkgreinum (listasmiðja), þar sem leiklist skipar stóran sess.

c) Fjölbreyttir kennsluhættir

Þar sem iðkaðir eru fjölbreyttir starfshættir í skóla, skipar leikræn tjáning stóran sess. Þannig sé ég leiklist eða leikræna tjáningu fyrir mér sem aðferð eða tæki til náms og þroska í bland við aðrar listgreinar og samofna starfinu almennt í öllum námsgreinum, frekar en sem sérstaka kennslugrein á stundaskrá. Reyndar spái ég því að við hættum á næstu árum eða áratugum að skipta nemendum í bekki og vinnudegi nemenda í skóla niður í 40 mínútna kennslustundir þar sem ein grein tekur við af annarri. Námið verður í æ ríkari mæli skipulagt í kringum ákveðin þemu eða verkþætti, þar sem nemendur vinna að margvíslegum verkefnum samkvæmt eigin áætlunum og markmiðum í samvinnu við aðra nemendur. Þar kemur leiklist inn allt frá leikrænni tjáningu til að auðga skilning á einhverju viðfangsefni yfir í það að settar eru upp ?alvöru? leiksýningar (sem getur verið sérstakt val).

Leiksýningar í skólunum sem nemendur standa að skipa mikilvægan sess í skólastarfi og hafa gert lengi, t.d. á bekkjarkvöldum, vikulegum palldögum (gjarnan föstudögum), árshátíðum, fjölskylduhátíðum o.s.frv. Ég get t.d. sagt frá því sem dæmi að á undanförnum dögum hef ég fylgst með miklum spenningi í huga ungs drengs mér nákomnum sem er með bekkjarfélögum sínum að undirbúa foreldraskemmtun nú síðar í vikunni þar sem allir í bekknum stíga á svið og flytja frumsamda leikþætti út frá efni sem þau hafa verið að vinna með í skólanum að undanförnu (efni um líf fólks á fyrri öldum). egar ég gekk í barnaskóla var kennt á laugardögum. Ég man hvað ég hlakkaði til laugardaganna á ákveðnum árum, því þá voru alltaf leikrit sem við skiptust á að semja og setja upp. Það er langt síðan þetta var, svo ljóst er að leikhúslíf í skólum byggir á gömlum merg!

Tjáning á hvíta tjaldinu fer einnig vaxandi. Í Myndver grunnskóla Reykjavíkur í Réttarholtsskóla koma nemendur úr öllum skólum borgarinnar, gera handrit, leika og búa til eigin stuttar myndir. Þar er um að ræða námskeið sem skólar sækja um fyrir nemendur sína. Þar fór fram mjög áhugavert fjölþjóðlegt samstarf nú fyrr í vetur þar sem erlendir nemendur komu og unnu með reykvískum nemendum að stuttmyndum um líf sitt og langanir.

Árið 2000, þegar Reykjavík var menningarborg Evrópu, var mikið líf í listalífi borgarinnar og voru skólarnir ekki undanskyldir. Í öllum skólunum unnu listamenn  með nemendum að margvíslegum listaverkum og listsköpun, þ.m.t. leikhúsfólk. Það var gaman að fylgjast með því frjóa starfi sem þar fór fram. Sum verkefnin voru tengd ákveðnu þema sem verið var að vinna með í skólanum.

Leiklistarvinna getur þannig verið viðfangsefni leiklistarinnar vegna. Hún getur einnig verið samþætting við aðrar listgreinar. Loks getur leikræn tjáning, leikþættir eða stuttar myndir verið leiðir nemenda til að standa skil á verkefni, sýna fram á hvað þau hafa lært og öðlast dýpri skilning á viðfangsefninu. Dæmi um þetta getur verið að nemendur lesa Gísla sögu Súrssonar, þeir geta samið stuttan leikþátt eða handrit að stuttmynd úr efninu og leikið það eða tekið upp og sýnt fyrir hóp nemenda og/eða foreldra. Þannig tileinka nemendur sér námsefnið og leikþátturinn eða myndin er þeirra val um verkefni undir þessu þema, meðan aðrir t.d. skrifa ritgerð, flytja fyrirlestur um efnið, teikna eða mála myndir um efni sögunnar, semja danssýningu, búa til glærusýningu um bókmenntalega greiningu á efninu eða semja tónlist út frá atburðum í sögunni og svona  mætti lengi telja.

Af þessu má sjá að það eru næg verkefni fyrir leiklistarmenntaða kennara í skólunum og þar eiga þeir að vera eins sjálfsagðir og myndmennta- og tónmenntakennarar.

II. Að njóta leiklistar

Ég sagði áðan að flokka mætti leiklist í skólum í tvo meginflokka: Nemendur iðka leiklist og þeir njóta leiklistar. Að sjálfsögðu njóta nemendur leiklistar um leið og þeir iðka hana. En það er ekki síður mikilvægt að nemendur læri að njóta leiksýninga sem fluttar eru af atvinnufólki í greininni. Þannig ölum við upp verðandi leikhúsgesti. Frítíminn skipar sífellt stærri sess í lífi okkar, þá er mikilvægt að kunna að njóta hans á margvíslegan hátt, m.a. með því að fara í leikhús og fylgjast með leikrænum uppákomum í bland við aðra listneyslu.

Ég sagði áðan frá einum áhersluþætti í starfsáætlun fræðslumála í Reykjavík og sýn okkar til framtíðar, þ.e. áherslu á einstaklingsmiðað nám og samvinnu nemenda. Annar áhersluþáttur er tengsl skólans við samfélagið sem skólinn er hluti af, eða grenndarsamfélagið. Þar er m.a. átt við að skólastarfið fari æ meira fram utan veggja skólahússins, úti í náttúrunni, á vinnustöðunum og ekki síst á menningarstofnunum eins og leikhúsum, söfnum, sýningum og tónleikasölum. Heimsókn nemenda í opinberu leikhúsin okkar, Þjóðleikhús og Borgarleikhús, er mikilvægur þáttur í uppeldi ungu kynslóðarinnar, en ekki síður heimsóknir leikhópa í skólana. Grunnskólarnir í Reykjavík og víða annars staðar búa nú við mikið sjálfstæði hvað varðar ráðstöfun þess fjármagns sem þeir fá úthlutað fyrir hvert ár. Þannig hafa þeir rými til að ákveða ráðstöfun ákveðins fjármagns í ferðir, t.d. í leikhús eða til að kaupa sýningu í skólann.

Til að auðvelda skólunum að hafa yfirsýn yfir það hvað er í boði í þessum efnum og til að auðvelda leikhópum að kynna það sem þeir hafa á boðstólum er nú í undirbúningi í Reykjavík að halda leikhúsmessu næsta haust þar sem leikhópar fá tækifæri til að sýna brot úr verkum sínum og fjalla um þau, og kennarar í leik- og grunnskólum geta valið úr sýningum fyrir sína skóla það skólaárið. Það er von okkar að þetta verði skólunum hvatning til að gera leiksýningar að enn sterkari þætti í skólastarfinu.

Að lokum:

Ég er sannfærð um að það er áhugi í skólum, bæði hjá nemendum og kennurum, á að auka hlut leiklistar í skólum.

• Með fjölbreyttari kennsluháttum fær leikræn tjáning í náminu, leiksýningar og ýmiss konar sviðssetningar og þjálfun í framkomu aukinn hlut.
• Með auknum tengslum skólans við samfélagið almennt verður leikhúsferð eða heimsókn leikhóps í skólann algengari.

Lítum ekki á leiklist sem afmarkaða námsgrein með afmarkaðan tíma á einhvers konar stundaskrá, heldur hluta af náminu almennt, annars vegar sem eina leið til að þjálfa sig í tjáningu og framkomu og hins vegar til að njóta og upplifa. 

Fyrsta árið í þessu háskólanámi hjá okkur fer í það að kenna nemendum okkar undirstöðuatriði í kenningum leiklistar.  Það er alveg sama hvort um er að ræða fólk með stúdentspróf eður ei, afburðar hæfileika eða bara hæfileika eins og við hin, þessir nemendur standa á gati varðandi undirstöðuatriði í almennri leiklistarsögu sem og tækni og þjálfun leikarans.  Skýringin:  hversu mikið sem þessa nemendur þyrstir í þekkingu á grunn-og framhaldsskólastigi þá er hún af mjög naumum skammti.  Umsækjendur í leiklistardeildina hafa upp til hópa ekki hugmynd um út á hvað leiklistarnám gengur og þess vegna fer allt fyrsta árið í að ná áttum.  Sumir eru að því komnir að gefast upp eins og gengur og gerist, flestir harka af sér og er skotið inn á annað ár þar sem nám getur loks hafist af alvöru. 

Við fáum mýmargar fyrirspurnir varðandi það hvernig hægt sé að undirbúa sig fyrir inntökuprófin, ekki fyrir námið sjálft heldur prófin.  Okkur er ávallt fátt um svör. Hversu gleðilegt það væri að geta bent grunnskólanemum á það að velja sér ákveðna framhaldsskóla í samræmi við það sem þeir vilja læra í háskóla.  Það eru þegar nemendur að skrifa í umsóknir sínar að þeir hafi valið Menntaskólann við Hamrahlíð vegna hins margrómaða leiklistarlífs þar og sama er að segja um umsækjendur úr Borgarholtsskóla.  En lengi má gott bæta.  Það að kenndir séu 4 einingabærir áfangar í leiklist í þessum skólum er ekki nóg.  Það þarf að bæta við áföngum bæði í tækni leikarans, leiklistarsögu, leikritun og leikstjórn svo eitthvað sé nefnt.  Það þarf að stuðla að því að leiklistarbrautir alveg eins og myndlistar- og hönnunarbrautir séu settar á fót í einhverjum framhaldsskólanna.  Það er ekki þörf á slíkum brautum í  öllum skólum enda ekkert athugavert við það að vissir framhaldsskólar sérhæfi sig á þessu sviði eins og öðrum.  Okkur er ekki stætt á því að halda úti námi á háskólastigi ef ekki er til neitt fornám í faginu.

Listaháskólinn býður í ár í fyrsta skipti upp á viðbótarnám í kennslufræðum leiklistar, þ.e 30 eininga réttindanám fyrir fólk sem þegar hefur fyrstu háksólagráðu eða sambærilega gráðu í leiklist.  Við í leiklistardeildinni tökum þessu fagnandi en áhugavert verður að sjá hvar þessir kennarar fá vinnu að námi loknu.  Sem sagt:  háskólanámið er komið, leiklistarkennarar með kennsluréttindi á grunn-og framhaldsskólastigi eru þegar til staðar og fer fjölgandi, það eina sem vantar er skipulagt fornám á framhaldsskólastigi.  Ég hef kosið að einblína á framhaldsskólastigið en vangaveltur um leiklistarkennslu í grunnskólum er efni í annað erindi.