Pétur Pétursson

Flutt við réttarhöld Þjóðleikhússins: Er allt til sölu?

í gamla dómssal Hæstaréttar við Lindargötu í Reykjavík 10. janúar 2006

Hugleiðingar um sannleikann

og skaupið í Túskildingsóperunni

eftir Bertholt Brecht í Þjóðleikhúsinu

um áramótin 2005-2006

Góðir áheyrendur

Í þessum hugleiðingum um Túskildingsóperuna í uppfærslu Þjóðleikhússins mun ég draga fram nokkur sjónarhorn eða punkta og það verður svo að koma í ljós í umræðunum hvort nokkuð samhengi er í þeim og þá hvernig.

I.

Nú um áramótin 2005 og 2006 kepptu tvær virðulegar stofnanir, Ríkissjónvarpið og Þjóðleikhúsið, um áramótaskaupið og Þjóðleikhúsið vann - til hamingju með það. Eitt af því sem er umhugsunarvert við þetta ágæta skaup er að handritið er næstum áttatíu ára, en það er Túskildingsópera þýska leikritaskáldsins Bertholt Brechts. Þetta verk sló í gegn þegar það var frumflutt í Berlín árið 1928 og það gerir það einnig hér sem jólaleikrit Þjóðleikhússins.

Með því að nota aðferðir farsans, eða revíunnar er Brecht og leikstjóri verksins hér á fjölunum í Þjóðleikhúsinu, Stefán Jónsson, að gera grín að ráðandi öflum í samfélaginu -  en þeir gera meira en það. Grunntónn verksins er grafalvarleg gagnrýni á ráðandi öfl, stjórnmálamenn, fjármálamenn, lögreglu og fjölmiðla. Í handriti Brechts eru þessir aðilar sýndir sem glæpamenn, svikarar sem stjórnast af fýsnum sínum og botnlausri græðgi. Í því mannlífi sem leikurinn sýnir er búið að draga heilög gildi, stofnanir og viðmið niður í svaðið ef svo má segja. Hjónabandið er t.d. skrumskælt og konurnar selja blíðu sína. Góðmennska, kærleikur og trygglyndi eru víðsfjarri flestum persónunum. Hreyfiaflið er völd og peningar og grundvallarspurningin sem verkið setur fram er sú hvort allt sé falt, allt sé til sölu – hvort ekkert sé heilagt lengur og sem slíkt utan við hagnaðarsjónarmið.

Bæði að formi og innihaldi er verkið háð, skrumskæling, svört kómedía þar sem höfundur vill afhjúpa og sýna  spillt eðli mannsins með því að ýkja það og skoða myndbirtingu þess sem nákvæmast. Hann vill komast á bak við þann blekkingarvef sem borgaraleg menninng og stjórnmál eru.

II.

Húsfaðirinn og forstjórinn Jónatan Peachum er að mínu viti Weimarlýðveldið holdi klætt. Það er sýnt sem kerfi sem gerir þjóðfélagsþegnana að betlurum og sú „félagslega aðstoð“ sem þetta kerfi veitir er í raun og veru þjófnaður því það rænir „betlarana“ því litla sem það á þótt það úthluti þeim svæðum þar sem þeir mega betla. Stjórnmálamennirnir tala eins og Jónatan um velferð og lýðræði en þeir nota aðstöðu sína til að lifa í vellystingum á kostnað fólksins sem þeir þykjast vera fulltrúar fyrir. Þeir eru valdníðingar og hræsnarar sem vilja lifa flott og dettur ekki í hug að deila kjörum með betlurum. Frú Peachum túlkar hégómann, kanske er hún týpa sem markaður fjölmiðlunarinnar hefur skapað, týpan fyrir Séð og heyrt.

Aðalskúrkurinn, sem táknar kapítalismann er leiðtogi glæpagengisins, Makki hnífur. Í honum sameinast grimmdin, græðgin og lostinn, en hann hefur stíl og smekk sem laðar aðra að honum, ekki síst Brown lögreglustjóra sem er tákn fyrir þýska reglu og skipulag.

Það er táknrænt að þeir vou saman í stríðinu Makki og Brown og þar varð með þeim bandalag sem varði út tíma Weimarlýðveldisins. Sjálft skipulagið og gæsla þess virðist gegnumsýrt losta og græðgi og gæslumennirnir nærast á glæpameinum samfélagins. Það má einnig líta á það að dóttir Browns reynist vera ein af fylgikonum Makka hífs sem tákn í þessu samhengi. Kanske er fasisminn afurð þessa bandalags gæslu og grimmdar.

Það verður þeim hjónum herra og frú Peachum mikið áfall þegar dóttir þeirra Polly, sem hefur orðið ástfangin af aðalskúrkinum Makka hnífi, giftist honum á laun. Brúðkaup þeirra er einn af hápunktum verksins. Makki hefur prest til að pússa þau saman. Hann er litlaus rola sem á ekkert mótstöðuafl til að vinna gegn veldi Makka og persóna prestsins sýnir viðhorf höfundar til kirkjunnar, sem ekki er hátt skrifuð í handritinu, enda ekki ástæða til þess eins og komið var. Gersemi þjóðarinnar hefur selt sig, stolt borgarstéttarinnar hefur hrapað niður í svaðið, foreldrarnir virðast harmi slengnir en ná sér furðu fljótt. Herra Peachum lætur handtaka Makka hníf sem verður að flýja og Polly tekur við rekstrinum af ræktarsemi og hlýðni við Makka. Þannig er borgarastéttin í vitorði með glæpakónginum þó svo að höfuð hennar hafi sigað lögreglunni á hann. Makki mútar fangelsisyfirvöldunum og sleppur, en hann næst aftur og þá tekst honum ekki að afla nægilegs fés til að múta fangelsisyfirvöldum og það á að taka hann af lífi og nota til þess krýningarhátíð drottningar. Drottningin sést aldrei á sviðinu, hún er fjarlæg eins og Guð, en grípur rækilega og óvænt inn í atburðarásina (Deus ex Machina) og náðar Makka stórglæpamann og gerir hann með því næsta óvirkan í lok verksins.

Þetta atriði virðist ekki ganga upp. Er drottningin hér tákn járnfrúarinnar, frjósemisgyðjunnar Freyju, eða Meydrottning? Líklega er hér um að ræða Freyju, en  – þetta er nú bara ópera eins og sögumaður bendir á. Lokasenan, þegar lögregluforinginn, riddari konungs, kemur ríðandi á gríðarlegu fallustákni, beinir spurningunni til áhorfandans. Hvernig fór þetta, hvernig fer þetta með grimmdina og kapitalismann? Úr risatyppinu sprautast lífgefandi vökvi yfir leikhúsgesti eins og stjörnublysi á gamlárskvöld - og allir klappa. Er þetta vísbending að svari?

III

Í heild varpar verkið fram spurningunni um það hvort það sem kallað er hefðbundið siðgæði og menning sé í raun og veru aðeins blekking -  aðferð til að villa á sér heimildir, til þess að geta komið sér í hagstæðar aðstæður til að græða á öðrum. Hver er veruleikinn, sannleikurinn, á bak við þessar spurningar, sem greinlega hvíla með ofurþunga á höfundi verksins þrátt fyrir allt grínið og glensið?

Jú við vitum það. Það er hrun þýskrar menningar og þjóðarstolts í fyrra heimsstríðinu, 1914-1918. Og það var ekki aðeins þýsk menning sem beið hnekki í þessu stríði, heldur evrópsk menning og trú hennar á manninn og möguleika hans til að skapa hið góða og göfuga. Um aldamótin 1900 var Þýskaland, hið heilaga þýska keisaradæmi, fremst á flestum sviðum  menningar, lista, og vísinda. Weimarlýðveldið sem stofnað var með friðarsamningum eftir tap Þjóðverja var ein röð vonbrigða og í óreiðunni og spillingunni sem á eftir fylgdi nærðist nasisminn, sem nýtti tækifærið og hrifsaði völdin til sín með valdatöku Hitlers árið 1933. Brecht  þekkti þetta stríð og afleiðingar þess af eigin raun sem ungur læknastúdent og hann hafði eins og flestir Þjóðverjar hrifist með af stríðsáróðri yfirvalda og beðið Guð að blessa það og  gefa fósturlandinu sigur.

IV.

Það er í sjálfu sér merkilegt að verk sem fæðist úr þessum hræðilegu menningarrústum skuli fá hljómgrunn hér hjá okkur sem komust vel út úr þessu sama stríði, stórgræddum sem þjóð og fengum auk þess sjálfstæði í lok þess, nánar til tekið 1. desember 1918. Heimsstríð hafa alltaf farið öðru vísi með okkur en Þjóðverja. Fullveldi Íslands varð að raunveruleika í rómantískum faðmlögum kapítalisma og þjóðernishyggju á fyrri hluta 20. aldar. Í kjölfar seinni heimsstyrjaldar viðurkenndi alþjóðasamfélagið Ísland sem sjálfstætt lýðveldi og þjóðin upplifði enn eitt efnahagsundur sem fleytti því inn í raðir ríkustu þjóða heims, en þýska þjóðin klofnaði og endir var bundinn á frekari útrás þessarar kraftmiklu þjóðar.

Það mætti því halda að við Íslendingar hefðum allt aðrar hugmyndir um landamæri markaðar og menningar en Þjóðverjar, þ.e. um gildi sjálfstæðrar þjóðmenningar gagnvart fjármálavaldinu.

Nú um stundir erum við Íslendingar á fljúgandi ferð í útrás og spurningin er þá hvort og hvað það hafi með heimsstríð að gera.

Við höfum sem þjóð grætt á stríðum og segja má að nýtt heimsstríð hafi hafist 11. september 2001 þegar flugvélafloti heimsins lenti í hremmingum og Iceland air fékk ríkisábyrgð til þess að koma í veg fyrir að það færi á hausinn. Það má heita merkilegt að Íslendingar eru að kaupa upp hvert erlenda flugfélagið eftir annað. Áður fórum við milli landa á gömlum flugvélum og létum lítið fyrir okkur fara. Þetta og nýlegir starfslokasamningar er auðvitað efni í sérstaka óperu sem mætti frumflytja í nýja tónleikahúsinu hér í Reykjavík eftir fjögur ár.

V.

Í leikhúsinu er Brecht er að glíma við veruleika þjóðar sinnar  - og í þann mund sem  Túskildingsóperan er sýnd er hann að skapa nýtt leikhús fyrir nýjan og betri heim. Næstu árin þróar hann epíska leikhúsið, frásagnarleikhúsið, sem átti að vekja áhorfendur til vitundar um stöðu sína og möguleika til að bæta hana. Þetta átti að verða leikhús sannleikans og Brecht byggir það á því sem hann kallaði díalektíska aðferðafræði. Hann vill rjúfa falskan, dramatískan heim hefðbundinnar leiklistar og gera áhorfandann að virkum þátttakanda í þeim félagslega sannleika sem hann sem leikstjóri var að setja á svið. Leikhúsið átti að vera aflstöð hins nýja sósíalistíska samfélags. Leikhúsið er því uppalandi og leikritin sem Brecht samdi næstu árin eftir að Túskildingsóperan var frumflutt kallaði hann kennsluverk, Lehrstück.

VI

Það er athyglisvert að bera saman viðbrögð leikshússins og kirkjunnar, eða guðfræðinnar, við því ástandi sem hér hefur verið lýst með því að  bera þá saman Brecht og Karl Barth sem var samtíða Brecht því segja má að Barth hafi umskapað ekki aðeins þýska heldur evrópska guðfræði eftir fyrra stríð. Barth þekkti fyrra heimsstríðið gegnum starf sitt sem herprestur á vígvellinum og sú reynsla gerði það að verkum að hann hafnaði þeirri mannmiðlægu, frjálslyndu og bjartsýnu háskólaguðfræði sem hann hafði tileinkað sér fyrir stríð. Þessi guðfræði sem sló í gegn á Íslandi rétt eftir aldamótin 1900 setti dómgreind hins upplýsta einstaklings í öndvegi. Dogmur og bókstafstrú skyldu víkja fyrir sögulegri og bókmenntafræðilegri túlkun hins gagnrýna huga. Lífsreynsla stríðsáranna gerði það að verkum að Barth tók pólitíska afstöðu, varð sósíaldemókrati, og og hann komst strax upp á kant við nasismann og varð að flýja land eins og Brecht. Barth lagði grunninn að hinni svokölluðu Barmenyfirlýsingu sem birt var árið 1934 og skerpti áherslu kirkjunnar, eða þeirra safnaða sem fylgdu yfirlýsingunni, á  merkingu hinna fornu trúarjátninga. Þetta gaf þeim viðnámsþrótt gegn nasismanum sem gerði að sá hluti þýskrar kristni sem kenndi sig við Barmenyfirlýsinguna gat borið höfuðið hátt eftir aðra heimsstyrjöldina. Eftir það stríð lagði Barth áfram lóð á vogarskálar kirkjunnar með starfi sínu fyrir samkirkjulegu hreyfinguna, þ.e. einingarviðleitni hinna ólíki kristnu kirkjudeilda sem vilja vinna að friði í heiminum á forsendum þess að í kirkjunni séu allir menn eitt í Kristi.

Barth afskrifaði hughyggjuna og alla viðleitni manna til að skapa hið fullkomna samfélag – ríki Guðs ríki á jörð. Það er enginn meðfæddur guðsneisti í mannskepnunni samkvæmt Bart. Ríki Guðs og heimur mannanna eru algerar andstæður í guðfræði hans. Samstæð trúarkerfi guðfræðinnar geta aldrei orðið farvegur náðar Guðs til mannanna. Hvergi í sögunni og þróun hugmyndanna er, segir hann, hægt að finna guðsríkinu stað. Guðfræðin átti að hans mati fyrst og fremst að vera praktísk fræðigrein. Trú mannsins og trúarreynsla og öll viðleitni til siðferðilegrar fullkomnunar færa manninn ekki spönn nær Guði. Þekking er ágæt og Barth afskrifaði ekki fræðilegar rannsóknir á textum ritningarinnar, en slíkar rannsóknir og túlkun þeirra færa í sjálfum sér manninn ekki nær Kristi sem frelsara. Í guðfræðinni liggur sú hætta að hún hindri að hinn frelsandi máttur Guðs orðs nái að verða lifandi þáttur í lífi safnaðarfólksins. Verkefni guðfræðingsins er það eitt að undirbúa predikun næsta sunnudags þar sem Orðið, þ.e. fagnaðarerindið um Krist, er boðað fólkinu hreint og ómengað í þeim aðstæðum sem það finnur sig hverju sinni. Þannig tekur guðfræðin mið af veruleika mannsins um leið og hún leggur áherslu á að opinberuninin er alfarið Guðs.

Guðfræðingurinn verður að þekkja hvorutveggja, orð Guðs og aðstæður safnaðarins, til þess að fagnaðarerindið nái fram að ganga og predikinir Barts voru því fremur kennslupredikanir en hugvekjur sem hrifu anda mannsins í hæðir indællar stemmningar. Starf kirkjunnar endurspeglar ekki Guðs ríki nema að safnaðarfólkið tileinki sér orð biblíunnar á þessum forsendum.

Þessa aðferð kallaði Barth og fylgismenn hans díalektíska guðfræði.

VII

Sannleikurinn í verkinu Túskildinsóperunni kemur fram þar sem segir:

„Í heimi þar sem allt er til sölu er ekki pláss fyrir gjafir hjartans.“

Barth mundi taka undir þetta en fagnaðarerindið mundi hljóða þannig í predikun hans: „Í heimi þar sem allt er til sölu koma gjafir hjartans beint frá Guði.“

Og það er ekki að orðlengja það að guðfræði Barts fékk lítinn hljómgrunn meðal íslenskra guðfræðinga.

Pétur Pétursson

Flutt við réttarhöld Þjóðleikhússins: Er allt til sölu?

í gamla dómssal Hæstaréttar við Lindargötu í Reykjavík 10. janúar 2006

Hugleiðingar um sannleikann

og skaupið í Túskildingsóperunni

eftir Bertholt Brecht í Þjóðleikhúsinu

um áramótin 2005-2006

Góðir áheyrendur

Í þessum hugleiðingum um Túskildingsóperuna í uppfærslu Þjóðleikhússins mun ég draga fram nokkur sjónarhorn eða punkta og það verður svo að koma í ljós í umræðunum hvort nokkuð samhengi er í þeim og þá hvernig.

I.

Nú um áramótin 2005 og 2006 kepptu tvær virðulegar stofnanir, Ríkissjónvarpið og Þjóðleikhúsið, um áramótaskaupið og Þjóðleikhúsið vann - til hamingju með það. Eitt af því sem er umhugsunarvert við þetta ágæta skaup er að handritið er næstum áttatíu ára, en það er Túskildingsópera þýska leikritaskáldsins Bertholt Brechts. Þetta verk sló í gegn þegar það var frumflutt í Berlín árið 1928 og það gerir það einnig hér sem jólaleikrit Þjóðleikhússins.

Með því að nota aðferðir farsans, eða revíunnar er Brecht og leikstjóri verksins hér á fjölunum í Þjóðleikhúsinu, Stefán Jónsson, að gera grín að ráðandi öflum í samfélaginu -  en þeir gera meira en það. Grunntónn verksins er grafalvarleg gagnrýni á ráðandi öfl, stjórnmálamenn, fjármálamenn, lögreglu og fjölmiðla. Í handriti Brechts eru þessir aðilar sýndir sem glæpamenn, svikarar sem stjórnast af fýsnum sínum og botnlausri græðgi. Í því mannlífi sem leikurinn sýnir er búið að draga heilög gildi, stofnanir og viðmið niður í svaðið ef svo má segja. Hjónabandið er t.d. skrumskælt og konurnar selja blíðu sína. Góðmennska, kærleikur og trygglyndi eru víðsfjarri flestum persónunum. Hreyfiaflið er völd og peningar og grundvallarspurningin sem verkið setur fram er sú hvort allt sé falt, allt sé til sölu – hvort ekkert sé heilagt lengur og sem slíkt utan við hagnaðarsjónarmið.

Bæði að formi og innihaldi er verkið háð, skrumskæling, svört kómedía þar sem höfundur vill afhjúpa og sýna  spillt eðli mannsins með því að ýkja það og skoða myndbirtingu þess sem nákvæmast. Hann vill komast á bak við þann blekkingarvef sem borgaraleg menninng og stjórnmál eru.

II.

Húsfaðirinn og forstjórinn Jónatan Peachum er að mínu viti Weimarlýðveldið holdi klætt. Það er sýnt sem kerfi sem gerir þjóðfélagsþegnana að betlurum og sú „félagslega aðstoð“ sem þetta kerfi veitir er í raun og veru þjófnaður því það rænir „betlarana“ því litla sem það á þótt það úthluti þeim svæðum þar sem þeir mega betla. Stjórnmálamennirnir tala eins og Jónatan um velferð og lýðræði en þeir nota aðstöðu sína til að lifa í vellystingum á kostnað fólksins sem þeir þykjast vera fulltrúar fyrir. Þeir eru valdníðingar og hræsnarar sem vilja lifa flott og dettur ekki í hug að deila kjörum með betlurum. Frú Peachum túlkar hégómann, kanske er hún týpa sem markaður fjölmiðlunarinnar hefur skapað, týpan fyrir Séð og heyrt.

Aðalskúrkurinn, sem táknar kapítalismann er leiðtogi glæpagengisins, Makki hnífur. Í honum sameinast grimmdin, græðgin og lostinn, en hann hefur stíl og smekk sem laðar aðra að honum, ekki síst Brown lögreglustjóra sem er tákn fyrir þýska reglu og skipulag.

Það er táknrænt að þeir vou saman í stríðinu Makki og Brown og þar varð með þeim bandalag sem varði út tíma Weimarlýðveldisins. Sjálft skipulagið og gæsla þess virðist gegnumsýrt losta og græðgi og gæslumennirnir nærast á glæpameinum samfélagins. Það má einnig líta á það að dóttir Browns reynist vera ein af fylgikonum Makka hífs sem tákn í þessu samhengi. Kanske er fasisminn afurð þessa bandalags gæslu og grimmdar.

Það verður þeim hjónum herra og frú Peachum mikið áfall þegar dóttir þeirra Polly, sem hefur orðið ástfangin af aðalskúrkinum Makka hnífi, giftist honum á laun. Brúðkaup þeirra er einn af hápunktum verksins. Makki hefur prest til að pússa þau saman. Hann er litlaus rola sem á ekkert mótstöðuafl til að vinna gegn veldi Makka og persóna prestsins sýnir viðhorf höfundar til kirkjunnar, sem ekki er hátt skrifuð í handritinu, enda ekki ástæða til þess eins og komið var. Gersemi þjóðarinnar hefur selt sig, stolt borgarstéttarinnar hefur hrapað niður í svaðið, foreldrarnir virðast harmi slengnir en ná sér furðu fljótt. Herra Peachum lætur handtaka Makka hníf sem verður að flýja og Polly tekur við rekstrinum af ræktarsemi og hlýðni við Makka. Þannig er borgarastéttin í vitorði með glæpakónginum þó svo að höfuð hennar hafi sigað lögreglunni á hann. Makki mútar fangelsisyfirvöldunum og sleppur, en hann næst aftur og þá tekst honum ekki að afla nægilegs fés til að múta fangelsisyfirvöldum og það á að taka hann af lífi og nota til þess krýningarhátíð drottningar. Drottningin sést aldrei á sviðinu, hún er fjarlæg eins og Guð, en grípur rækilega og óvænt inn í atburðarásina (Deus ex Machina) og náðar Makka stórglæpamann og gerir hann með því næsta óvirkan í lok verksins.

Þetta atriði virðist ekki ganga upp. Er drottningin hér tákn járnfrúarinnar, frjósemisgyðjunnar Freyju, eða Meydrottning? Líklega er hér um að ræða Freyju, en  – þetta er nú bara ópera eins og sögumaður bendir á. Lokasenan, þegar lögregluforinginn, riddari konungs, kemur ríðandi á gríðarlegu fallustákni, beinir spurningunni til áhorfandans. Hvernig fór þetta, hvernig fer þetta með grimmdina og kapitalismann? Úr risatyppinu sprautast lífgefandi vökvi yfir leikhúsgesti eins og stjörnublysi á gamlárskvöld - og allir klappa. Er þetta vísbending að svari?

III

Í heild varpar verkið fram spurningunni um það hvort það sem kallað er hefðbundið siðgæði og menning sé í raun og veru aðeins blekking -  aðferð til að villa á sér heimildir, til þess að geta komið sér í hagstæðar aðstæður til að græða á öðrum. Hver er veruleikinn, sannleikurinn, á bak við þessar spurningar, sem greinlega hvíla með ofurþunga á höfundi verksins þrátt fyrir allt grínið og glensið?

Jú við vitum það. Það er hrun þýskrar menningar og þjóðarstolts í fyrra heimsstríðinu, 1914-1918. Og það var ekki aðeins þýsk menning sem beið hnekki í þessu stríði, heldur evrópsk menning og trú hennar á manninn og möguleika hans til að skapa hið góða og göfuga. Um aldamótin 1900 var Þýskaland, hið heilaga þýska keisaradæmi, fremst á flestum sviðum  menningar, lista, og vísinda. Weimarlýðveldið sem stofnað var með friðarsamningum eftir tap Þjóðverja var ein röð vonbrigða og í óreiðunni og spillingunni sem á eftir fylgdi nærðist nasisminn, sem nýtti tækifærið og hrifsaði völdin til sín með valdatöku Hitlers árið 1933. Brecht  þekkti þetta stríð og afleiðingar þess af eigin raun sem ungur læknastúdent og hann hafði eins og flestir Þjóðverjar hrifist með af stríðsáróðri yfirvalda og beðið Guð að blessa það og  gefa fósturlandinu sigur.

IV.

Það er í sjálfu sér merkilegt að verk sem fæðist úr þessum hræðilegu menningarrústum skuli fá hljómgrunn hér hjá okkur sem komust vel út úr þessu sama stríði, stórgræddum sem þjóð og fengum auk þess sjálfstæði í lok þess, nánar til tekið 1. desember 1918. Heimsstríð hafa alltaf farið öðru vísi með okkur en Þjóðverja. Fullveldi Íslands varð að raunveruleika í rómantískum faðmlögum kapítalisma og þjóðernishyggju á fyrri hluta 20. aldar. Í kjölfar seinni heimsstyrjaldar viðurkenndi alþjóðasamfélagið Ísland sem sjálfstætt lýðveldi og þjóðin upplifði enn eitt efnahagsundur sem fleytti því inn í raðir ríkustu þjóða heims, en þýska þjóðin klofnaði og endir var bundinn á frekari útrás þessarar kraftmiklu þjóðar.

Það mætti því halda að við Íslendingar hefðum allt aðrar hugmyndir um landamæri markaðar og menningar en Þjóðverjar, þ.e. um gildi sjálfstæðrar þjóðmenningar gagnvart fjármálavaldinu.

Nú um stundir erum við Íslendingar á fljúgandi ferð í útrás og spurningin er þá hvort og hvað það hafi með heimsstríð að gera.

Við höfum sem þjóð grætt á stríðum og segja má að nýtt heimsstríð hafi hafist 11. september 2001 þegar flugvélafloti heimsins lenti í hremmingum og Iceland air fékk ríkisábyrgð til þess að koma í veg fyrir að það færi á hausinn. Það má heita merkilegt að Íslendingar eru að kaupa upp hvert erlenda flugfélagið eftir annað. Áður fórum við milli landa á gömlum flugvélum og létum lítið fyrir okkur fara. Þetta og nýlegir starfslokasamningar er auðvitað efni í sérstaka óperu sem mætti frumflytja í nýja tónleikahúsinu hér í Reykjavík eftir fjögur ár.

V.

Í leikhúsinu er Brecht er að glíma við veruleika þjóðar sinnar  - og í þann mund sem  Túskildingsóperan er sýnd er hann að skapa nýtt leikhús fyrir nýjan og betri heim. Næstu árin þróar hann epíska leikhúsið, frásagnarleikhúsið, sem átti að vekja áhorfendur til vitundar um stöðu sína og möguleika til að bæta hana. Þetta átti að verða leikhús sannleikans og Brecht byggir það á því sem hann kallaði díalektíska aðferðafræði. Hann vill rjúfa falskan, dramatískan heim hefðbundinnar leiklistar og gera áhorfandann að virkum þátttakanda í þeim félagslega sannleika sem hann sem leikstjóri var að setja á svið. Leikhúsið átti að vera aflstöð hins nýja sósíalistíska samfélags. Leikhúsið er því uppalandi og leikritin sem Brecht samdi næstu árin eftir að Túskildingsóperan var frumflutt kallaði hann kennsluverk, Lehrstück.

VI

Það er athyglisvert að bera saman viðbrögð leikshússins og kirkjunnar, eða guðfræðinnar, við því ástandi sem hér hefur verið lýst með því að  bera þá saman Brecht og Karl Barth sem var samtíða Brecht því segja má að Barth hafi umskapað ekki aðeins þýska heldur evrópska guðfræði eftir fyrra stríð. Barth þekkti fyrra heimsstríðið gegnum starf sitt sem herprestur á vígvellinum og sú reynsla gerði það að verkum að hann hafnaði þeirri mannmiðlægu, frjálslyndu og bjartsýnu háskólaguðfræði sem hann hafði tileinkað sér fyrir stríð. Þessi guðfræði sem sló í gegn á Íslandi rétt eftir aldamótin 1900 setti dómgreind hins upplýsta einstaklings í öndvegi. Dogmur og bókstafstrú skyldu víkja fyrir sögulegri og bókmenntafræðilegri túlkun hins gagnrýna huga. Lífsreynsla stríðsáranna gerði það að verkum að Barth tók pólitíska afstöðu, varð sósíaldemókrati, og og hann komst strax upp á kant við nasismann og varð að flýja land eins og Brecht. Barth lagði grunninn að hinni svokölluðu Barmenyfirlýsingu sem birt var árið 1934 og skerpti áherslu kirkjunnar, eða þeirra safnaða sem fylgdu yfirlýsingunni, á  merkingu hinna fornu trúarjátninga. Þetta gaf þeim viðnámsþrótt gegn nasismanum sem gerði að sá hluti þýskrar kristni sem kenndi sig við Barmenyfirlýsinguna gat borið höfuðið hátt eftir aðra heimsstyrjöldina. Eftir það stríð lagði Barth áfram lóð á vogarskálar kirkjunnar með starfi sínu fyrir samkirkjulegu hreyfinguna, þ.e. einingarviðleitni hinna ólíki kristnu kirkjudeilda sem vilja vinna að friði í heiminum á forsendum þess að í kirkjunni séu allir menn eitt í Kristi.

Barth afskrifaði hughyggjuna og alla viðleitni manna til að skapa hið fullkomna samfélag – ríki Guðs ríki á jörð. Það er enginn meðfæddur guðsneisti í mannskepnunni samkvæmt Bart. Ríki Guðs og heimur mannanna eru algerar andstæður í guðfræði hans. Samstæð trúarkerfi guðfræðinnar geta aldrei orðið farvegur náðar Guðs til mannanna. Hvergi í sögunni og þróun hugmyndanna er, segir hann, hægt að finna guðsríkinu stað. Guðfræðin átti að hans mati fyrst og fremst að vera praktísk fræðigrein. Trú mannsins og trúarreynsla og öll viðleitni til siðferðilegrar fullkomnunar færa manninn ekki spönn nær Guði. Þekking er ágæt og Barth afskrifaði ekki fræðilegar rannsóknir á textum ritningarinnar, en slíkar rannsóknir og túlkun þeirra færa í sjálfum sér manninn ekki nær Kristi sem frelsara. Í guðfræðinni liggur sú hætta að hún hindri að hinn frelsandi máttur Guðs orðs nái að verða lifandi þáttur í lífi safnaðarfólksins. Verkefni guðfræðingsins er það eitt að undirbúa predikun næsta sunnudags þar sem Orðið, þ.e. fagnaðarerindið um Krist, er boðað fólkinu hreint og ómengað í þeim aðstæðum sem það finnur sig hverju sinni. Þannig tekur guðfræðin mið af veruleika mannsins um leið og hún leggur áherslu á að opinberuninin er alfarið Guðs.

Guðfræðingurinn verður að þekkja hvorutveggja, orð Guðs og aðstæður safnaðarins, til þess að fagnaðarerindið nái fram að ganga og predikinir Barts voru því fremur kennslupredikanir en hugvekjur sem hrifu anda mannsins í hæðir indællar stemmningar. Starf kirkjunnar endurspeglar ekki Guðs ríki nema að safnaðarfólkið tileinki sér orð biblíunnar á þessum forsendum.

Þessa aðferð kallaði Barth og fylgismenn hans díalektíska guðfræði.

VII

Sannleikurinn í verkinu Túskildinsóperunni kemur fram þar sem segir:

„Í heimi þar sem allt er til sölu er ekki pláss fyrir gjafir hjartans.“

Barth mundi taka undir þetta en fagnaðarerindið mundi hljóða þannig í predikun hans: „Í heimi þar sem allt er til sölu koma gjafir hjartans beint frá Guði.“

Og það er ekki að orðlengja það að guðfræði Barts fékk lítinn hljómgrunn meðal íslenskra guðfræðinga.