Kurt Weill

Kurt Weill (1900-1950) er fyrst og fremst þekktur fyrir leikhústónlist sem hann samdi fyrir leikverk Bertolts Brechts í Þýskalandi á þriðja áratug tuttugustu aldar og í upphafi þess fjórða. Engu að síður liggur einnig eftir Weill ýmiskonar mikils metin tónlist af öðru tagi.

Kurt Weill samdi fyrst tónlist fyrir hljóðfæri eingöngu, og hafði áunnið sér nafn sem eitt áhugaverðasta tónskáld Þjóðverja af sinni kynslóð um miðjan þriðja áratuginn, en hann varð snemma sannfærður um að það væri köllun hans að semja tónlist fyrir leikhús. Hann vildi  þróa nýja tegund óperu og vann í því skyni meðal annars með ólíkar stíltegundir og tilvísanir í samtímatónlist. En fyrir honum voru viðfangsefni leikverkanna ekki síður mikilvæg, hann vildi vinna með leikskáldum í fremstu röð og beita tónlistinni í þágu þjóðfélagslegrar ádeilu.

Upphafið á samstarfi Kurts Weills og Bertolts Brechts var Mahagonny, stutt verk sem þeir sömdu fyrir Baden-Baden hátíðina árið 1927. Verkið varð “succès de scandale”, hneykslaði en vakti um leið mikla athygli. Viðtökurnar urðu Weill og Brecht hvatning til að halda áfram vinnu við verkið, sem varð að lokum ópera í fullri lengd, Ris og hnig Mahagonnyborgar, frumflutt árið 1930. Vinnan við Mahagonny varð upphafið að nánu samstarfi Kurts Weills og Bertolts Brechts sem gat af sér nokkur af þekktustu leikverkum 20. aldarinnar. Í verkunum sem þeir sömdu fóru saman skörp samfélagsádeila og frumleg notkun tónlistar, auk þess sem Brecht gerði ýmsar tilraunir með hið epíska leikhús.

Túskildingsóperan var frumsýnd árið 1928 og hlaut gríðarlegar vinsældir. Tilvísanir verksins í samtímann og nýstárleg framsetning leikskáldsins og leikstjórans Brechts vöktu mikla athygli, en það var ekki síst tónlist Weills sem gerði það að verkum að áhorfendur flykktust í leikhúsið. Verkið var sýnt í tæpt ár í Berlín, en hélt síðan í sigurför yfir landamæri Þýskalands. Enn þann dag í dag er Túskildingsóperan meðal vinsælustu verkefna í þýsku leikhúsi og lögin úr verkinu hafa mörg hver notið sjálfstæðra vinsælda. Brecht og Weill fylgdu vinsældum Túskildingsóperunnar eftir með Happy End árið 1929. Happy End fékk ekki jafn góðar viðtökur og Túskildingsóperan en margir hafa hrifist af tónlistinni í verkinu. Brecht og Weill sömdu fleiri verk í sameiningu en vaxandi óánægja Weills með það hvern hlut Brecht ætlaði tónlistinni í hinu pólitíska leikhúsi sínu varð til þess að upp úr samvinnu þeirra slitnaði.

Kurt Weill var gyðingur og vinsældir hans sem tónskálds voru þyrnir í augum nasista, auk þess sem hugmyndir hans um stjórnmál og listir voru þeim lítt að skapi. Nasistar hófu úthugsaða ófrægingarherferð gegn Weill og skipulögðu uppþot og ofbeldisaðgerðir á nokkrum sýningum á verkum hans. Weill flýði land vorið 1933 og tónlist hans var bönnuð í Þýskalandi allt til loka heimsstyrjaldarinnar síðari.

Weill dvaldi fyrst í París en hélt síðan til Bandaríkjanna. Hann vakti þar fljótlega athygli fyrir leikhústónlist og ákvað að setjast þar að. Weill samdi tónlist fyrir tvær kvikmyndir, en honum þótti kvikmyndaiðnaðurinn ekki móttækilegur fyrir þeirri tegund af kvikmyndaóperu sem hann hafði séð fyrir sér og vann uppfrá því fyrst og fremst fyrir leikhús á Broadway. Næsta áratuginn gat Weill sér gott orð sem frumlegt tónskáld í bandaríska söngleikjaheiminum. Hann varð þekktur fyrir að semja óvenju viðamikla og metnaðarfulla söngleiki, og það þótti óvenjulegt að hann krafðist þess að útsetja sjálfur alla sína tónlist. Meðal vinsælla verka Weills má nefna Lady in the Dark, One Touch of Venus, Street Scene, Love Life, Lost in the Stars og Down in the Valley. Weill var að vinna að söngleik byggðum á Stikkilsberja-Finni eftir Mark Twain þegar hann fékk hjartaáfall og dó árið 1950.

Tónlistin sem Weill samdi á Ameríkuárum sínum er um margt ólík þeirri tónlist sem hann samdi í Evrópu. Á fyrri hluta ferils síns lagði Weill megináherslu á listrænt og samfélagslegt gildi í tónsmíðum sínum, en þegar hann fór að semja fyrir leikhús á Broadway þurfti hann að taka meira mið af smekk hins breiða áhorfendahóps. Tónlistin sem hann samdi í Þýskalandi er af mörgum talin áhugaverðari en tónlistin sem hann samdi í Bandaríkjunum, en mörg verka hans frá Ameríkuárunum njóta þó virðingar og tónlist hans hafði mikil áhrif á þróun bandarískra söngleikja. Meðal frægustu sönglaga Weills eru Youkali, byggt á lagi úr Marie Galante, Alabamasöngurinn úr Mahagonnyóperunni, Surabaya-Johnny úr Happy End, Septembersöngur úr Knickerbocker Holiday og síðast en ekki síst söngurinn um Makka hníf úr Túskildingsóperunni.