Jóhann G. Jóhannsson, tónlistarstjóri sýningar Þjóðleikhússins á Túskildingsóperunni, skrifar um tónlistina, tilurð verksins og frumuppfærsluna.

... bæði rétt og röng, fögur og ljót

Snemma vors 1928 tæmdist ungum manni í Berlín arfur. Hann hét Ernst Josef Aufricht og var 28 ára leikari og athafnamaður. Ákvað hann nú að láta leikhússtjóradrauma sína rætast, tók á leigu leikhúsið Theater am Schiffbauerdamm og biðlaði til allmargra leikskálda um nýtt verk til að frumsýna þar á næsta afmælisdegi sínum, 31. ágúst. Þegar ekkert áhugavert, nýtt leikverk virtist liggja á lausu eða vera á leiðinni og öll sund sýndust lokuð greip Aufricht til þess ráðs að leita hjálpræðis á krám og kaffihúsum sem listafólk sótti. Á einu slíku við Lútersstræti rakst hann í aprílbyrjun á grannleitan mann um þrítugt, þekktan í leikhúslífi borgarinnar, Bertolt Brecht. Brecht sagði honum að hann væri kominn nokkuð áleiðis með nýtt verk sem væri eins konar umritun á Betlaraóperunni ensku, vinsælu 200 ára gaman- og ádeiluleikriti eftir John Gay með alþýðulögum úr ýmsum áttum, (meðal annars enska þjóðlaginu “Greensleeves”). Áhuga Brechts á Betlaraóperunni má eflaust rekja til þess að á árunum 1920-23 hafði verkið verið sýnt við fádæma vinsældir næstum 1500 sinnum í Lyric leikhúsinu í London. Samstarfskona Brechts, Elísabet Hauptmann, hafði nú lokið við að þýða verkið á þýsku, og ætlun Brechts var að aðlaga verkið samtímanum en hafa sögusviðið áfram London. Slíkar tilraunir til að færa sígild verk inn í samtímann voru ekkert nýnæmi fyrir leikhúsáhugafólk í Berlín, og þetta sama ár var þar á fjölunum nútímaleg uppfærsla á Macbeth. Til að semja nýja tónlist við verkið hugðist Brecht fá Kurt Weill, en þeir höfðu árið áður unnið saman að sínu fyrsta samstarfsverkefni, Mahagonny söngleiknum. Leikhússtjórinn féll fyrir hugmyndum Brechts, og um miðjan maí héldu þeir Brecht og Weill til mánaðardvalar á frönsku Rivierunni þar sem stór hluti tónlistarinnar og handritsins varð til. Athyglisvert er að Brecht orti ekki alla söngtextana sjálfur, heldur nýttu þeir sér líka ljóð annarra skálda; þannig eru nokkrir textar þýðingar á kvæðum eftir franska skáldið François Villon, og Söngur Pollýjar er saminn við brot úr ljóði eftir Rudyard Kipling, sem við þekkjum sem höfund Skógarlífs. Eftir heimkomuna til Berlínar vann Weill áfram að tónlistinni um sumarið og raunar allt fram að frumsýningunni sem var, eins og ráðgert hafði verið, 31. ágúst.

Æfingar virðast ekki hafa hafist fyrr en í ágústbyrjun. Á ýmsu gekk, ágreiningsefnin voru mörg og mörgu þurfti að breyta. Sumir leikararnir heimtuðu breytingar á textanum, öðrum fannst hlutverk sitt of lítið og sá sem lék Makka hníf, óperettusöngvari sem naut mikilla vinsælda ekki síst hjá kvenþjóðinni, vildi ráða búningi sínum sjálfur og heimtaði að skarta skærblárri silkiþverslaufu. “Leyfum honum bara að vera sykursætur og sjarmerandi”, sagði Brecht, en til að undirstrika betur grimmd Makka og flærð sömdu nú höfundarnir nýtt lag og ljóð um hann og skutu því inn sem fyrsta söng að forleiknum loknum. Þannig varð eitt þekktasta lag Kurts Weills til á einni nóttu skömmu fyrir frumsýningu. Leikkonan sem lék Lucy réð ekki við sönginn sinn, og það sem setti allt úr skorðum í upphafi æfingatímans var að sú sem átti að fara með aðalkvenhlutverkið Pollý dró sig út úr verkefninu af persónulegum ástæðum og finna þurfti aðra í staðinn. Leikararnir voru ekki menntaðir söngvarar heldur fyrst og fremst söngvísir leikarar og revíu- eða kabarettsöngvarar, þeirra á meðal Lotte Lenya eiginkona Weills, sem fór með hlutverk Jennýjar. Til að kóróna allt saman vantaði nafn hennar á rullulistann þegar hann kom úr prentsmiðjunni á frumsýningardaginn. Sennilega hefur engan órað fyrir því þegar sýningin hófst að þetta verk ætti eftir að slá í gegn og fara sigurför um alla álfuna á næstu mánuðum. Ári síðar var búið að setja verkið upp í fimmtíu leikhúsum, og árið 1932 var búið að þýða það á átján tungumál. Segja má að í Þýskalandi hafi gripið um sig algjört Túskildingsæði, lögin voru sungin og spiluð sundur og saman, og nótnaprentstofur höfðu ekki undan að prenta hefti með alls kyns útsetningum af vinsælustu lögunum. Árið 1933 setti ógnarstjórn nasista Túskildingsóperuna á lista yfir “úrkynjaða list” og bannaði allar uppfærslur á verkinu. Gilti það bann allt til loka heimsstyrjaldarinnar síðari.

Hljóðfæraskipan í Túskildingsóperunni er óvenjuleg. Til að annast hljóðfæraleikinn við frumuppfærsluna í Berlín var ráðin hljómsveit skipuð sjö mönnum sem samtals léku á yfir tuttugu hljóðfæri. Fyrir þessa hljóðfæraleikara útsetti Kurt Weill tónlistina og gjörnýtti sér fjölhæfni þeirra og færni. Auk fjölmargra blásturshljóðfæra, píanós, gítars, bassa og slagverks hljóma til dæmis harmonium, bandoneon, selló, banjó og pákur. Þessari hljómsveitarútsetningu breytti Weill aldrei, og sótti það reyndar fast að eftir henni væri farið eins og kostur væri þegar verkið væri sett á svið. Handhafar höfundarréttarins hafa síðan fylgt því eftir að farið væri að óskum tónskáldsins hvað þetta varðar.

Í Túskildingsóperunni birtast öll helstu höfundareinkenni Kurts Weills. Þótt sterkra áhrifa gæti frá barokktónlist, tónlist klassíska tímans, vaudeville- eða revíutónlist, alþýðusöngvum og jazzmúsík er tónlistin öll snilldarlega meitluð í mjög svo persónulegan stíl hans sjálfs. Verkið er rammað inn af forleik og lokaþætti í stíl sem minnir á óperur Lundúnabúans Händels, samtímamanns Gays, en þar á milli drögumst við inn í seiðandi tangóballöðu, taktfastan mars, ástardúett í ofurhægum valstakti, óperuparódíu og fjöruga kabarettmúsík svo eitthvað sé nefnt, en samt er stíllinn heilsteyptur og persónulegur. Til að undirstrika tengslin við Betlaraóperu Gays lætur Weill opnunarsöng þess verks standa óhaggaðan, nefnilega Morgunsöng Peachums. Tónlist Weills er hrjúf og gróf, en líka einlæg og falleg; hún er melódísk þótt hljómurinn sé ómstríður og djarfur; hún er framsækin og margslungin, en þó oftast alþýðleg og aðgengileg. Útsetningar hans eru einstakar. Grípandi laglínur taka flugið yfir sérkennilegum hljómasamböndum og vísvitandi “fölskum” nótum, og bassalínan hljómar stundum eins og hún sé tveimur töktum á undan eða eftir áætlun. Kannski á þessi tónlist að vera eins og lífið sjálft, - bæði rétt og röng, bæði fögur og ljót. Þegar maður ber hana saman við tónlist í öðrum söngleikjum skynjar maður fljótt að yfir henni ríkir eitthvert undarlegt tímaleysi, - þrátt fyrir að tónlistin sé komin hátt á áttræðisaldur finnst manni hún allt eins geta hafa verið samin í gær.